توليدمثل در انسان ـ اصول اوليه‌

توليدمثل در انسان ـ اصول اوليه‌

 

دستگاه توليدمثل زن‌ به آن قسمت از دستگاه تناسلي و توليدمثل زنان كه در خارج از بدن‌قرار دارد دستگاه تناسلي خارجي‌ مي‌گويند. مجراي خروج ادرار در قسمت‌بالاي فضاي خارجي دستگاه تناسلي قرار دارد و مدخل واژن در پايين‌مجراي خروجي ادرار قرار گرفته است‌.

قسمت خارجي ناحيه تناسلي تحت عنوان فَرْج‌ خوانده مي‌شود.فرج شامل كليتوريس‌، لبهاي بزرگ‌ و لبهاي كوچك‌ است‌. كليتوريس‌حساس‌ترين قسمت دستگاه تناسلي خارجي است‌. اين قسمت غني ازپايانه‌هاي عصبي است و تنها فايده آن فراهم آوردن شرايط لازم براي‌لذت جنسي مي‌باشد. كليتوريس توسط يك لايه از پوست محافظت شده و به مثابه آلت تناسلي در مرد مي‌باشد.

لبهاي بزرگ يا لبهاي خارجي مدخل واژن را احاطه مي‌كنند. اين‌عضو كه از بافتهاي چربي تشكيل شده است مدخل واژن را محافظت مي‌كند. در بين لبهاي بزرگ‌، لبهاي كوچك يا لبهاي داخلي قرار مي‌گيرد.اين لبها هم نسبت به محركهاي جنسي حساس هستند. به محض تحريك‌شدن‌، پررنگ‌تر شده و شروع به تورم و ادم مي‌كنند.

واژن‌ يك كانال عضلاني است كه رحم (يا زهدان‌) را به قسمت‌خارجي بدن متصل مي‌كند. واژن بعنوان راه خروجي خون قاعدگي وهمچنين محلي براي ورود آلت تناسلي و ريختن مني مرد در هنگام انزال‌در طي مقاربت جنسي عمل مي‌كند. واژن در حالت عادي پهن و به شكل‌يك بالون مچاله شده است‌. عليرغم اينكه خود واژن بسيار شكننده است‌ولي تحت اثر تامپون‌، آلت جنسي يا حتي سر جنين (در حين زايمان‌) كشيده‌شده و با آن تطابق حاصل مي‌كند! ديواره واژن عضلاني‌، صاف و نرم است‌. واژن فضاي محدودي دارد كه به سرويكس يا دهانه رحم ختم مي‌شود.

رحم‌، يا زهدان محلي است كه تخمكهاي بارور در آنجا رشد كرده ودر ضمن حاملگي به يك نوزاد تبديل مي‌شود. رحم در قسمت تحتاني‌شكم يعني لگن و درست در پشت مثانه قرار مي‌گيرد. رحم يك عضو توخالي گلابي‌شكل بوده و بطور تقريبي به اندازه يك مشت است‌. قسمت دروني ديواره عضلاني رحم از يك پوشش كلفت بنام اندومتر تشكيل شده و در اين مخاط است كه تخمكهاي بارور شده مي‌توانند لانه‌گزيني كنند. با وجود اين‌، اگر حاملگي اتفاق نيفتد، اين قسمت از بين‌رفته و مي‌ريزد و به همراه جريان خون قاعدگي از رحم خارج مي‌شود.

گردن رحم را بنام سرويكس‌ مي‌خوانند. سرويكس رحم را به واژن ‌وصل نموده و شامل يكسري غدد مخصوص بنام كريپت‌ است كه موكوس‌را توليد مي‌كند. موكوس توليد شده توسط اين كريپتها مانع ورود باكتريها به‌داخل رحم مي‌شود. همچنين موكوس سرويكس به عبور اسپرم و ورود آن به‌داخل رحم در هنگام تخمك‌گذاري كمك مي‌كند.

دو لوله بنام لوله‌هاي شيپوري‌ (لوله‌هاي فالوپ‌) در قسمت فوقاني‌رحم به هر طرف چسبيده و حدود 10 سانتيمتر طول‌ دارد. كلفتي آنها تقريباً به اندازه كلفتي يك رشته ماكاروني است‌. هر كدام از لوله‌ها يك راه عبوري‌ باريك را تشكيل مي‌دهند كه در انتهاي ديگر يعني در نزديكي تخمدانها همانند يك شيپور با حفره شكم ارتباط پيدا مي‌كنند. انتهاي لوله‌هاي ‌شيپوري به سطح تخمدان متصل شده و بعنوان يك مسير عبوري براي انتقال ‌تخمك از تخمدان به رحم اعمال‌ اثر مي‌كند. هر لوله فالوپ از ميليونها سلول‌ نازك موئي‌شكل بنام «مژك‌» تشكيل شده كه با حركات منظم خود تخمك را به‌جلو مي‌راند. البته‌، لوله فقط بعنوان يك مسير عمل نمي‌كند بلكه اعمال‌ ديگري از قبيل تغذيه تخمك و جنين اوليه را هم بعهده دارد. همچنين اسپرم در يكي از لوله‌هاي فالوپ تخمك آزاد شده را بارور مي‌كند.

 

 

 دو تخمدان بادامي‌شكل هم در دو طرف لگن درست در مجاورت‌ زوائد شيپوري‌شكل لوله فالوپ قرار گرفته است‌. تخمدان دو عمل مهم را بعهده دارد: يكي اينكه تخمكها را توليد مي‌كند و ديگر اينكه وظيفه ‌ترشح هورمون را بعهده دارند. هر ماه و در هنگام تخمك‌گذاري يك‌ تخمك بالغ از تخمدان رها مي‌شود. تخمك فوق توسط فيمبريا(بزرگترين زائده انگشتي شكل انتهاي لوله فالوپ‌) برداشته شده و به‌داخل لوله فالوپ هدايت مي‌شود.

تخمك چگونه به لوله فالوپ مي‌رسد؟ همزمان با تخمك‌گذاري‌، تخمك بالغ از فوليكول موجود در تخمدان رها مي‌شود. فرايند باز شدن ‌فوليكول در سطح تخمدان همانند مشتعل شدن يك كوه آتشفشان‌كوچك است‌. در اين هنگام‌، فيمبرياي لوله همانند يك جارو بر روي سطح تخمدان حركت كرده و در واقع تخمك را مي‌بلعد. تخمك غشائي ‌به نام لايه شفاف (زوناپلوسيدا) دارد كه همانند حلقه‌اي‌ اطراف تخمدان را احاطه كرده است‌. اين غشاء توسط تجمعي از سلولها به نام «تاج سلولي‌» احاطه مي‌گردد و تغذيه تخمك را به عهده دارد. اين سلولها «سلولهاي شعاعي‌شكل‌» را تشكيل مي‌دهند كه يك ساختمان ژله مانند دارند و تخمك‌را محافظت نموده و با کمک به حرکات   ضربانی مژكهاي مويي‌شكل لوله فالوپ تخمک را به سمت رحم هدایت مي‌كند. سپس تخمك درقسمت میانی لوله فالوپ متوقف مي‌گردد تا اسپرم به آن برسد. یک تخمک 24 ساعت در لوله زنده می ماند و اگر لقاح صورت نگیرد، آنگاه می‌میرد.

تخمدان در ماه ششم زندگي جنيني حاوي حدود 2 ميليون تخمك است‌. پس از آن به تدريج تعداد تخمكها كاهش مي‌يابد تا حدي كه فقط حدود 300 هزار سلول تخمك در زمان تولد كودك باقي مي‌ماند. در طي‌سالهاي باروري كمتر از 500 عدد از اين تخمكها به داخل لوله فالوپ‌ آزاد مي‌شود كه در واقع همان تخمكهايي است كه هرماه و در هر سيكل‌ قاعدگي رها مي‌گردند. يكي از تخمكهاي موجود در هر ماه آمادگي ‌تخمك‌گذاري را پيدا مي‌كند و اين عمل با شروع دوران يائسگي متوقف ‌مي‌شود. برخلاف بيضه مردان كه بطور مداوم بيش از ميليونها اسپرم جديد توليد مي‌كند، تخمدان پس از تولّد هرگز قادر به توليد تخمكهاي جديد نخواهد بود.

سيكل قاعدگي‌
يكي از جوانب سيستم توليدمثل كه هر زني آن را تجربه كرده است، ‌جريان خون قاعدگي‌ يا خونريزي قاعدگي‌ است كه هر ماه اتفاق مي‌افتد. فاصله زماني بين شروع يك دوره خونريزي تا شروع دوره بعدي‌«سيكل قاعدگي‌» ناميده مي‌شود. سيكلهاي قاعدگي بطور معمول حدود 28 تا 35 روز طول مي‌كشد و يا به عبارت ديگر بين 3 تا 6 هفته متغير است‌.

در طي يك سيكل قاعدگي رحم آمادگي لازم براي حامله شدن را كسب مي‌كند. تحت اثر هورمونهاي استروژن‌ و پروژسترون‌ (در فصل بعد به تفصيل توضيح داده شده است‌)، پوشش داخلي رحم ضخيم و همچنين‌غني از عروق خوني شده و جهت پذيرش تخمك بارور شده‌، آماده‌ مي‌شود. اگر حاملگي اتفاق نيفتد، رحم بايستي از وجود اين پوشش‌ضخيم و غني خلاص گردد تا بتواند در سيكل بعدي مجدداً رشد كند. پوشش داخلي قبلی رحم تحت عنوان خونريزي قاعدگي از واژن خارج ‌مي‌شود.

خون قاعدگي شامل‌:

1. پوشش داخلي ريخته شده رحم‌،

2. خون (منشاء آن از همان عروقي است كه به هنگام ريزش جدار رحم پاره مي‌شوند)،

3. تخمك بارور شده تحليل رفته‌.

اگر خونريزي قاعدگي شديد و زياد باشد بصورت لخته‌هاي خون از واژن‌ خارج مي‌شود. همچنين گاهي اوقات جدار داخلي رحم بصورت تكه‌هاي‌ بزرگ كنده مي‌شود و اين قطعات به نظر برخي از بيماران بصورت ‌تكه‌هاي بافت حاملگي جلوه مي‌كند و آنگاه بيمار فكر مي‌كند كه حامله‌ بوده و سقط كرده است‌.

برخی از زنان وسواس زیادی نسبت به قاعدگی خود دارند و آن را به‌طرق مختلف از جمله خون خیلی سیاه یا روشن، کم یا زیاد توصیف می‌کنند. تغییرات خون قاعدگی تقریباً خیلی شایع است و در مواردی می تواند نشاندهنده وضعیت باروری بیمار باشد.

هورمونها

عمل توليدمثل همانند يك اركستر است‌. براي اينكه اعضاءِ تناسلي‌ بتوانند عمل خود را بجا و به موقع انجام دهند بايد هماهنگي لازم را داشته ‌باشند. هورمونهاي مخصوص باروري نقش هدايت‌كننده را در اين زمينه‌ ايفا مي‌كنند.

هورمونها يكسري مواد شيميايي هستند كه در يك قسمت بدن ‌توليد و در قسمت ديگري از بين مي‌روند. دو هورمون زنانه مهم همان ‌استروژن و پروژسترون است كه در تخمدانها توليد مي‌شوند.

سيكل توليد هورمونهاي تخمدان شامل دو مرحله است‌. در مرحله‌ اوّل كه مرحله فوليكولار ناميده مي‌شود، استروژن نقش مهمي را ايفا مي‌كند. در طي اين مرحله تخمك موجود در تخمدان در درون فوليكول شروع به رشد مي‌كند و شامل‌: تخمك‌، سلولهاي اطراف آن (كه تغذيه‌تخمك را بعهده داشته و سلول گرانولوزا و تكا ناميده مي‌شود) و مايعي‌است كه مايع فوليكولي‌ ناميده مي‌شود و مقدار آن بتدريج در طي اين‌مرحله افزايش مي‌يابد. فوليكول مقادير زيادي استروژن را توسط‌سلولهاي گرانولوزا توليد و به داخل جريان خون ترشح مي‌كند. اين‌استروژن به رحم رسيده و با تحريك اندومتر باعث ضخيم شدن آن‌ مي‌گردد.

مرحله دوم توليد هورمونها پس از تخمك‌گذاري يعني در وسط‌سيكل و هنگامي كه فوليكول تبديل به يك بافت كوچك زرد رنگ‌ بنام جسم زرد مي‌گردد شروع مي‌شود. جسم زرد، استروژن و همچنين مقادير فراواني پروژسترون را در نيمه دوم سيكل توليدمي‌كند. اين مرحله را مرحله لوتئال مي‌نامند. پروژسترون پس از گردش در جريان خون به رحم رسيده و عمل استروژن را در تحريك‌ اندومتر كامل كرده و باعث بلوغ آن مي‌شود. بدين‌ترتيب امكان‌لانه‌گزيني تخمك بارور شده فراهم مي‌آيد. در مواردي كه حاملگي ‌اتفاق نمي‌افتد، مقدار استروژن و پروژسترون 10 تا 14 روز پس از تخمك‌گذاري يعني هنگامي كه جسم زرد تحليل مي‌رود كاهش پيدامي‌كند. اندومتر ريزش يافته و همراه با خون قاعدگي از بدن خارج‌ مي‌شود.

سؤالي كه در اينجا بوجود مي‌آيد اين است‌: چگونه ترشح اين‌ هورمونها توسط بدن كنترل مي‌شود؟ دستگاه توليدمثل دستگاهي‌است كه تنظيم آن بصورت خودكار بوده و بواسطه حلقه‌هاي با اثرمنفي همانند يك ترموستات ميزان ترشح هورمون را كنترل مي‌كند. هنگامي كه درجه حرارت خيلي بالا مي‌رود ترموستات خاموش مي‌شود تا ميزان گرماي توليد شده كاهش يابد. هنگامي كه درجه‌حرارت تا زير درجه تنظيم شده افت كند، ترموستات بخاري را روشن‌ مي‌كند تا مجدداً گرم شود و درجه حرارت را به حد مطلوب برساند. مكانيسم مشابهي هم بين غده هيپوفيز و تخمدان در زنان و بيضه در مردان حاكم است‌. غده هيپوفيز يك ساختمان كوچك به اندازه نخود است كه در قاعده مغز قرار گرفته و ترشح هورمونهايي مثل‌ هورمونهاي محرك غدد جنسي (گنادوتروپين‌) يعني FSH (هورمون محرك رشد فوليكول‌) و هورمون LH (هورمون زرده‌ساز) را ترشح مي‌كند. همانطور كه از نام آن مي‌توان تصوّر كرد عمل هورمونهاي‌گنادوتروپين، تحريك غدد جنسي يعني تخمدانها و بيضه‌ها است‌. بنابراين‌، در زنان FSH رشد فوليكولي موجود در تخمدان و توليد استروژن را تحريك مي‌كند، در حاليكه ترشح پروژسترون از جسم‌زرد توسط هورمون LH تحريك مي‌شود. در مردان LH باعث توليد تستوسترون در بيضه‌ها مي‌شود. توليد هورمونهاي گنادوتروپين در غده‌ هيپوفيز بواسطه ترشح هورمون آزاد كننده (GnRH) از هيپوتالاموس‌كنترل مي‌شود. هيپوتالاموس بخش خاصي از مغز است كه درست بالاي‌غده هيپوفيز قرار مي‌گيرد. واكنشهاي مختلف بين هورمونهاي فوق‌(GnRH  ، گنادوتروپين‌ها، استروژن‌، پروژسترون و تستوسترون‌) عمل‌دستگاه توليدمثل را تنظيم مي‌كند. بعنوان مثال‌، هنگامي كه غلظت‌ گنادوتروپينها در جريان خون افزايش مي‌يابد، اين افزايش غلظت بعنوان‌ يك پيام تحريكي، تخمدانها را جهت افزايش برون‌ده هورموني استروژن‌تحريك مي‌كند. از طرف ديگر، هنگامي كه سطح استروژن در خون‌ افزايش مي‌يابد، غده هيپوفيز از ميزان ترشح خود مي‌كاهد و درنتيجه ميزان هورمون در بدن به حد مطلوب مي‌رسد.

 دستگاه توليدمثل مردان‌

دستگاه توليدمثل مردان از كيسه بيضه‌ (اسكروتوم‌)[1] كه در خلف‌آلت تناسلي قرار دارد شروع مي‌شود. اين ساك حاوي دو عدد بيضه است‌كه در آن سلولهاي جنسي مرد (اسپرم‌) و هورمونهاي جنسي مرد(تستوسترون‌) ساخته مي‌شود. بيضه‌ها در لمس قوام سفت ولي كمي‌حالت اسفنجي دارند. آنها به يك طناب بلند بنام طناب بيضوي(اسپرماتيك كورد)[2] متصل هستند.

بيضه‌ها هنگامي كه در محيطي قرار بگيرند كه درجه حرارت آنها كمتر از درجه حرارت بدن باشد بهترين اسپرمها را توليد خواهند كرد. در واقع علت وجود كيسه‌هاي بيضوي هم به منظور قرار گرفتن بيضه‌ها درخارج بدن و درجه حرارت پايين‌تر است‌.

هنگامي كه يك پسر جوان به سن بلوغ مي‌رسد، بيضه‌هاي اوشروع به توليد اسپرم مي‌كنند. توليد اسپرم در پاسخ به هورمونهاي‌جنسي مردانه يعني تستوسترون است كه از همان زمان بلوغ شروع ‌مي‌شود. بيضه‌ها در طول زندگي بشر عمل توليد اسپرم را ادامه خواهند داد.

اسپرم در لوله‌هاي ميكروسكوپي پيچ در پيچي كه لوله‌هاي مني‌ساز(لوله سمي‌نيفر)[3] ناميده مي‌شود و درون بيضه وجود دارد ساخته مي‌شود. اين لوله‌ها بر روي هم پيچ‌خورده و جمع مي‌شوند و به شكل يك دلتا(دهانه رودخانه‌) در نزديكي قسمت فوقاني بيضه قرار گرفته و كلاهك بيضه‌[4] ناميده مي‌شود. سپس اين لوله‌ها از طريق يك سري مجاري‌كوچكتر بنام مجاري آوران[5] ‌به قسمت خارجي بيضه يعني اِپيديديم[6] متصل مي‌شوند. اپيديديم از تعداد زيادي لوله‌هاي نازك و طويل تشكيل‌شده است كه بصورت حلقه و مارپيچ‌هايي در جلو و عقب بيضه قرار گرفته وشامل سه قسمت سر، بدن و دم است و همانند كلاهي قسمت فوقاني وپشت بيضه‌ها را مي‌پوشاند. قسمت انتهايي اپيديديم به مجراي وابران‌ كه‌يك ساختمان لوله‌اي و نازك عضلاني است تبديل شده و در انتها به‌ مجراي انزالي‌ در پروستات ختم مي‌شود. پروستات‌ يك غده كوچك به‌اندازه گردو است‌. اين غده در قاعده مثانه قرار داشته و از طريق آن به ‌پيشابراه مي‌رسد. مجراي انزال‌ در قسمت پروستات به مجاري كيسه‌هاي‌منوي متصل و در نهايت همگي آنها به قسمت پروستاتيك پيشابراه وارد شده و از آنجا به سمت قسمت پيشابراهي آلت تناسلي هدايت مي‌شوند.
در طي فرآيند اسپرماتوژنز كه حدود 75 روز به طول مي‌انجامد اسپرمهاي بالغ توليد مي‌شوند. اسپرمها در قسمتهاي كناري توليد شده و هرچه اسپرم بالغ‌تر شود به طرف قسمت مركز لوله رفته و از آنجا به طرف‌ مجاري آوران بيضه و سپس اپيديديم حركت مي‌كند. اين مسير طبيعي توليد اسپرم است و هرگونه اشكالي در اين ميان منجر به كم شدن تعداد اسپرمها مي‌گردد.

اسپرمها هنگام ترك بيضه هنوز قادر نيستند كه به راحتي حركت‌ كنند. آنها اين توانايي را در ضمن عبور از اپيديديم كه به مثابه يك‌«كلاس شنا» است كسب مي‌كنند. اسپرمها براي مدت 2 تا 15 روز در اين محل مي‌مانند تا به حد بلوغ رسيده و پتانسيل باروري را به دست آورند. اسپرمها به كمك حركات انقباضي ديواره عضلاني نازك اپيديديم در طول آن حركت مي‌كنند. اسپرمهاي بالغ و رسيده در قسمت انتهايي ‌اپيديديم به حالت ذخيره باقي مي‌مانند تا اينكه در هنگام مقاربت و ارگاسم‌ به‌طرف مجراي وابران رفته و انزال پيدا كنند.

چگونه جنین تشکیل می شود؟

در حين انزال‌، عضلات اپيديديم و مجراي وابران منقبض‌مي‌گردند تا بتوانند اسپرم را به طرف مجراي انزال هدايت كنند. دراينجا، اسپرم به ترشحات كيسه منوي و غده پروستات (كه حاوي حجم‌زيادي از مايع مني است‌) اضافه شده و مني‌ را بوجود مي‌آورد. عضلات قوي و قدرتمندي كه در اطراف پيشابراه قرار گرفته باعث‌ مي‌شود كه مني در هنگام ارگاسم از آلت تناسلي با فشار خارج شود. مسئله بسيار مهم و شاخص اين دستگاه اين است كه در مردان سالم‌ هيچگاه مني و ادرار با هم مخلوط نمي‌شود. علت اين مسئله انقباض‌عضله اسفنكتري شكل مثانه در ضمن تحريك جنسي است كه منجر به بسته شدن قسمت خروجي مثانه به پيشابراه در حين انزال مي‌شود و بدين جهت مانع نشت ادرار به سمت خارج مثانه در ضمن نزديكي‌شده و همچنين اجازه نمي‌دهد تا مني بطور تصادفي به سمت عقب و مثانه برگردد.

در حین انزال ، حدود 1 قاشق کوچک مَنی از آلت تناسلی خارج می‌شود. مَنی شیری رنگ و مثل سفیده تخم‌مرغ است. فقط 1-2% از مایع مَنی را اسپرمها اشغال می‌کنند. مایع مَنی بیشتر شامل ترشحات سِمینال وِزیکول و غده پروستات است که همانند یک حامل اسپرم را به واژن منتقل می‌کند.

یک انزال طبیعی حاوی 200 تا 300 میلیون اسپرم است.چگونه این همه اسپرم در این مقدار کم مَنی وجود دارد؟ ساده است زیرا اسپرم خیلی نازک است. اگر تصور کنید که مایع مَنی بتواند استخری به اندازه استخر المپیک را پر کند، آنگاه اسپرم هم اندازه ماهی طلایی کوچک خواهد بود. اسپرم از کوچکترین سلولهای زنده در بدن انسان است و تخمک بزرگترین سلول زنده است. معمولاً، اسپرم طوری طراحی شده است که کلیه مواد ژنتیکی مرد را به تخمک منتقل کند. DNA   و ژن مرد در داخل کروموزومهای هسته سر اسپرم است و دم آن نقش مهمی را در حرکت رو به جلو به‌طرف تخمک دارد.

اسپرمها خيلي شكننده هستند، به همين علت فقط تعداد كمي از آنها مي‌توانند در دستگاه تناسلي زن به‌سمت جلو حركت كرده و به تخمك‌ برسند. در واقع اين يكي از دلايلي است كه مردان تعداد زيادي اسپرم‌ توليد مي‌كنند. شايد ديل آن هم «يك حالت تكاملي‌» باشد كه از زمانهاي قديم به ارث رسيده است‌. در تأييد اين مطلب بايد ذكر شود كه ماهيهاي ماده تخمكهاي خود را در بستر دريا مي‌ريزند و ماهيهاي نر اسپرمهاي خود را در آب دريا مي‌ريزند. تعداد قابل توجهي از اسپرمها درآب از بين مي‌روند و به همين علت است كه ماهيهاي نر نياز به توليد ميليونها اسپرم دارند تا مطمئن باشند كه حداقل برخي از اين اسپرمها به‌تخمك مي‌رسند.

اگر شما چند روز مقاربت و نزديكي نداشته باشيد چه اتفاقي خواهد افتاد؟ متأسفانه شما نمي‌توانيد اسپرمها را ذخيره كنيد. حتي اگر چند روزهم انزال صورت نگرفته باشد اسپرمهاي موجود در مجاري تناسلي‌براحتي خواهند مرد. به همين علت است كه تعداد اسپرمهاي مرده يا بي‌حركت پس از چند روز پرهيز از فعاليت جنسي خيلي زياد مي‌باشد. يك مطلب جالب اين است كه همانطور كه شما نمي‌توانيد اسپرمهاي‌خود را ذخيره كنيد، نمي‌توانيد به كمك اعمالي از قبيل استمناء و يا فعاليت جنسي همه آنها را استفاده كنيد. بدن تا زماني كه يك بيضه ‌وضعيّت عادي داشته باشد قادر به توليد اسپرم خواهد بود.

نقش تستوسترون‌

همانطور كه قبلاً هم اشاره شد، هورمون اصلي جنسي ‌مردان تستوسترون است كه از ابتداي دوران بلوغ در بيضه‌ها ساخته ‌مي‌شود. تستوسترون در سلولهاي مخصوصي بنام سلول ليديگ در بيضه توليد مي‌شود. براي توليد و بلوغ اسپرمها در لوله‌هاي مَني‌ساز علاوه برتستوسترون‌، وجود هورمون FSH كه از غده هيپوفيز ترشح مي‌گردد هم ‌ضرورت دارد. هنگامي كه LH مترشحه از هيپوفيز بيضه‌ها راتحريك مي‌كند، سلولهاي ليديگ تستوسترون را بداخل جريان‌ خون ترشح مي‌كند. LH همان هورمون زرده‌ساز است كه در زنان هم‌ وجود دارد.

تستوسترون غير از توليد اسپرم در مردان وظايف ديگري را هم ‌بعهده دارد. اين هورمون موجب تشديد رشد موهاي صورت‌، كلفت شدن ‌صداي مردان و ايجاد جثّه مردانه مي‌شود كه همه اين تغييرات در نهايت‌ پسربچه‌ها را تبديل به مردان بالغ مي‌كند. يكي از ديگر اعمال مهم ‌تستوسترون ايجاد يك حالت جنسي مطلوب يعني افزايش ميل جنسي‌است‌!

در طی یک مقاربت اسپرم از آلت تناسلی مرد وارد واژن می شود. در این ناحیه میلیونها اسپرم در هنگام انزال آزاد می‌شود. در طی زمانی که ترشحات در آنجا ریخته می‌شود، تغییراتی در سر اسپرم رخ می‌دهد که همانند زمانی است که ماهی وارد دهانه رود می‌شود تا خلاف جهت آب حرکت نماید. برخی از اسپرمها مستقیم از سرویکس و رحم به سمت لوله فالوپ می‌روند و برخی از آنها آنقدر سریع می‌روند که در عرض چند دقیقه پس از انزال به داخل رحم می‌رسند. برخی از اسپرمها در محیط اسیدی واژن می‌میرند و برخی دیگر وارد مخاط سرویکس و مجاری سرویکس می‌گردند.

هورمون FSH در مردان نیز مشابه همان هورمون FSH در زنان ‌است‌. اسپرم پس از ورود در دستگاه تناسلي زن، لابلاي ترشحات ‌قليايي و كريپتهاي سرويكس قرار مي‌گيرد. آنها در اين مكان ذخيره‌ شده و حدود 48 تا 72 ساعت زنده خواهند ماند. در اين هنگام‌، اسپرم‌ها بتدريج و به مقادير كم آزاد شده و به طرف لوله رحمي‌حركت مي‌كنند (به همين علت است كه عليرغم اينكه تخمك فقط‌24 ساعت زنده است‌، نيازي نيست كه شما براي حامله شدن هر روز مقاربت جنسي داشته باشيد). اسپرم با استفاده از انرژي كه در اثر حركات شلاقي‌شكل دم خود بدست مي‌آورد، در دستگاه تناسلي زن به ‌حركت خود ادامه مي‌دهد. از بين ميليونها اسپرمي كه در ضمن انزال‌آزاد مي‌شود فقط حدود چند صد عدد آن زنده مانده و تا محل تخمك ‌بالا مي‌رود. شايد بدان خاطر باشد كه عليرغم نياز به يك عدد اسپرم‌ براي بارور نمودن اسپرم مي‌بايستي در ابتدا ميليونها اسپرم در انزال ‌وجود داشته باشد.

فرآيند لقاح‌

از بين چندصد اسپرمي كه به تخمك مي‌رسد فقط يكي از آنها مي‌تواند بطور موفقيت‌آميزي تخمك را بارور كند. فرايند لقاح در واقع‌ يك فرايند موزون و هماهنگ است‌. امتزاج كروموزومهاي مؤنث (واقع‌در تخمك‌) و كروموزومهاي مذكر (موجود در اسپرم‌) با هم‌، يك موجود جديد را خلق مي‌كنند كه بطور كلي با موجودات قبلي متفاوت بوده و يك‌تركيب كروموزومي واحد دارد. در نتيجه پيشرفتهاي زيادي كه در تحقيقات پزشكي صورت گرفته است، ما قادر شده‌ايم تا از مطالب ‌فراواني در مورد لقاح آگاهي پيدا كنيم‌. در واقع فرايند لقاح خارج رحمی (IVF ) بيشتر به يك‌ معجزه شبیه مي‌ماند.

در مدت زماني كه اسپرم در دستگاه توليدمثل زن باقي مي‌ماند و درحالي كه بطرف تخمك شناور مي‌گردد، قابليت لقاح‌پذيري را هم كسب مي‌كند. به اين پديده ظرفيت‌پذيري‌ مي‌گويند. هنگامي كه اسپرم به ‌سلولهاي تاجي‌شكل مي‌رسد فعاليت زيادي پيدا كرده و دم آنها حركات سريع و درهم آشفته‌اي را نشان مي‌دهد. فقط چندصد تا از اسپرمها موفق مي‌شوند كه اين مسير را طي كنند. درواقع، مواد شيميايي كه‌تخمك ترشح مي‌كند همانند يك فانوس دريايي اسپرم را هدايت ‌مي‌كند. فعاليت زياد اسپرم يك پديده ضروري است زيرا انرژي‌مكانيكي لازم براي عبور سر اسپرم از غشاي خارجي تخمك كه (لايه شفاف‌) ناميده مي‌شود را فراهم مي‌كند. اسپرم سلولهاي شعاعي‌شكل را كنار زده و وقتي به تخمك رسيد، در ابتدا به لايه شفاف متصل‌مي‌شود. سپس در طي فرايندي كه تحت عنوان «واكنش آكروزوم‌»[7] ناميده مي‌شود تمام محتويات آكروزوم اسپرم‌[8] آزاد مي‌شود. آنزيمهايي‌موجود در آكروزوم با ايجاد يك سوراخ كوچك در آن‌، لايه شفاف(زوناپلوسيدا) را حل كرده و از طريق آن اسپرم حركت كرده و تا حد سطح غشايي تخمك جلو مي‌رود. در اين زمان‌، لايه شفاف تخمك به يك غشاي غيرقابل نفوذ تبديل مي‌شود تا از ورود اسپرمهاي ديگر به داخل تخمك جلوگيري كند.

در مرحله بعد مواد ژنتيكي اسپرم (پيش هسته اسپرم‌) و مواد ژنتيكي‌تخمك (پيش هسته تخمك‌) به هم متصل شده و يك جنين‌ را بوجود مي‌آورند. سپس سلول جنيني به دو سلول تقسيم مي‌گردد. اين سلولها سريعاً به تقسيم خود ادامه داده و يك كُره پر از سلول را كه بلاستوسيست ‌ناميده شده بوجود مي‌آورند. بعد از آن جنين از لوله رحمي (جايي كه آن ‌را تغذيه مي‌كند و شرايط مناسبي را براي آن فراهم مي‌آورد) عبور كرده وبه رحم مي‌رسد. اين فاصله زماني حدود 3 تا 5 روز به طول مي‌انجامد. در مرحله بعد لايه شفاف اطراف زونا طي فرايندي كه «دستكاري جنين‌»ناميده مي‌شود از هم گسسته شده و طي فرآيندي تحت عنوان لانه‌گزيني‌ به‌ پوشش داخلي رحم مي‌چسبد و پس از 9 ماه به شكل يك كودك كامل‌ متولد مي‌شود.

 



[1] - Scrotom

[2] - Spermatic cord

[3] - Seminifer tubes

[4] - Rete - Testis

[5] - Afferent

[6] - Epididimis

[7] -  Acrosom reaction

[8]. آكروزوم در روي سر اسپرم قرار گرفته و همانند يك پُتك يا چكش عمل مي‌كند.





Copyright © 2011 - 2018 All Rights Reserved. Dr. R. Taheripanah, Obstetrics & Genecology. Designed by: ICTA